Xổ số đầu thai: nơi sinh ảnh hưởng đời bạn ra sao?

Chẳng ai trong chúng ta xếp hàng để được sinh ra ở một nước nào đó, cũng chẳng điền đơn hay chọn lựa gì. Một buổi sáng hay một đêm nào đó, ta mở mắt ở một nơi, và rất nhiều chi tiết của đời mình bắt đầu được viết từ khoảnh khắc ấy. Giới kinh tế học đôi khi gọi đó là "xổ số đầu thai". Trong bài này, chúng ta sẽ thử dùng vài con số cụ thể để xem giải thưởng và phần thua của tấm vé số ấy cách xa nhau đến đâu. Số liệu dựa trên Triển vọng Dân số Thế giới 2024 của Liên Hợp Quốc và các chỉ số của Ngân hàng Thế giới; tất cả đều là giá trị gần đúng và nằm trong bộ dữ liệu của trò chơi ở dạng đã làm tròn.

Xổ số này có thật sự ngẫu nhiên?

Bạn sinh ra ở nước nào là chuyện may rủi, với cơ hội tỷ lệ thuận với số em bé chào đời ở nước đó trong năm. Mỗi năm trên Trái Đất có khoảng 132 triệu em bé ra đời. Khoảng 23 triệu trong số đó sinh ở Ấn Độ, khoảng 9 triệu ở Trung Quốc, khoảng 7,7 triệu ở Nigeria. Ở Thổ Nhĩ Kỳ, số ca sinh mỗi năm vào khoảng 950 nghìn, tức hơi ít hơn 1% số ca sinh của thế giới. Việt Nam có khoảng 1,4 triệu ca sinh mỗi năm, nhỉnh hơn 1% một chút. Nếu gieo xúc xắc để trở thành một em bé ngẫu nhiên, khả năng bạn sinh ra ở Nhật Bản là khoảng 0,5%. Khả năng sinh ra ở Chad là khoảng 0,6%.

Những con số này cũng cho thấy vận may và vận rủi được chia ra sao. Phần lớn trẻ em trên thế giới sinh ra ở những nước có tuổi thọ thấp và thu nhập bình quân hạn chế. Sinh ra ở một trong vài nước giàu nhất là chuyện hiếm hoi, xét về mặt thống kê.

So hai thái cực: Nhật Bản và Chad

Theo bộ dữ liệu của trò chơi, tuổi thọ trung bình của một em bé sinh ra ở Nhật Bản là khoảng 84 năm. Ở Chad là khoảng 53 năm. Chênh nhau 31 năm, dài hơn cả quãng đời đi làm của một người.

Dòng gây sốc nhất là tử vong trẻ em. Ở Nhật Bản, cứ một nghìn em bé thì khoảng hai em không sống được tới năm tuổi. Ở Chad là khoảng một trăm lẻ bảy em, tức cứ mười em thì một. Nỗi lo của cha mẹ ở hai nước này trong những năm đầu đời của con khác nhau hoàn toàn. Một bên đang cân nhắc nên đưa con đi tiêm ở bệnh viện nào, bên kia có thể đang tính xem con mình có sống được tới tuổi đó không. Còn khoảng cách thu nhập thì lên tới chừng ba mươi lần.

Một phép so sánh gần hơn: Thổ Nhĩ Kỳ và Niger

Một đứa trẻ sinh ra ở Thổ Nhĩ Kỳ, một nước thu nhập trung bình, có cơ hội khác với đứa trẻ sinh ở Niger không? Số liệu cho thấy khoảng cách rất lớn. Để dễ hình dung, Việt Nam nằm gần Thổ Nhĩ Kỳ hơn nhiều, với tuổi thọ khoảng 74 năm và tử vong dưới 5 tuổi khoảng 20 phần nghìn.

Tuổi thọ chênh nhau 16 năm. Tỷ suất tử vong trẻ em gấp khoảng mười ba lần. Ngay cả việc sinh ra ở một nước thu nhập trung bình, khi đặt cạnh một trong những nước nghèo nhất, cũng đã là một đặc ân lớn.

Trong cùng một nước, không phải ai cũng bốc được lá bài như nhau

Con số trung bình của cả nước nói lên được nhiều điều, nhưng không gộp tất cả mọi người làm một. Hai đứa trẻ sinh ra trong cùng một nước vẫn có thể rất khác nhau. Có hai yếu tố nổi bật.

Mức thu nhập của gia đình

Hai em bé sinh ra trong cùng một khu phố, một em có thể ở trong gia đình nghèo, em kia trong gia đình khá giả. Thu nhập ảnh hưởng đến chuyện ăn uống, việc tiếp cận dịch vụ y tế, số năm được đến trường và những gì gia đình làm được khi có người ốm. Trong trò chơi, mỗi nhân vật thuộc một mức thu nhập gia đình từ 1 đến 5, và mức này kéo tuổi thọ lên trên hoặc xuống dưới mức trung bình của cả nước. Mỗi bậc thu nhập cộng thêm khoảng 1,8 năm chênh lệch. Đây là cách ước lượng đơn giản cho khác biệt thật; ngoài đời, nhất là ở những nước bất bình đẳng cao, khoảng cách giữa hai đầu có thể còn xa hơn nhiều.

Thành phố hay nông thôn

Tỷ lệ đô thị hóa khác nhau rất nhiều giữa các nước. Ở Nhật Bản, khoảng 92% dân số sống ở thành phố; ở Niger là khoảng 17%. Đứa trẻ sinh ở thành phố thường ở gần trường học, bệnh viện và nước sạch hơn đứa trẻ ở nông thôn. Ở hầu hết các nước, sinh ra ở nông thôn đồng nghĩa với những quãng đường đi bộ dài hơn, ít bác sĩ hơn và ít cơ hội hơn. Trong trò chơi, việc mỗi nhân vật sinh ở thành phố hay nông thôn được bốc theo tỷ lệ dân đô thị của nước đó.

Trường học và thu nhập: Cơ hội tích lũy ra sao?

Sau sức khỏe, nơi sinh ảnh hưởng nhiều nhất đến việc học. Ở những nước thu nhập thấp, một phần trẻ em phải bỏ học sớm để phụ giúp việc nhà. Gánh nước, làm ruộng, trông em là việc hằng ngày của các em. Số năm đi học càng ít thì thu nhập có thể kiếm được về sau càng thấp. Thu nhập thấp thì thế hệ sau cũng có thể rơi vào cùng vòng lặp đó. Chuỗi này không diễn ra giống nhau với mọi đứa trẻ, nhưng nhìn ở cấp quốc gia thì tác động của nó rất rõ.

Giữa một nước có thu nhập bình quân khoảng 50 nghìn đô la và một nước khoảng 1,5 nghìn đô la, khoảng cách mỗi năm lên tới khoảng ba mươi ba lần. Thu nhập tự nó không đo được hạnh phúc hay sung túc, nhưng nó quyết định nguồn lực dành cho hệ thống y tế, lương giáo viên và hạ tầng.

Xung đột và thiên tai cũng là một phần của vé số

Một yếu tố quyết định khác của nơi sinh là an ninh. Sinh ra ở vùng có xung đột đe dọa việc đến được bệnh viện, việc trường học còn mở cửa và việc gia đình được sống bên nhau. Lũ lụt, hạn hán và bão cũng không tác động như nhau ở mọi nơi trên thế giới. Những nước có hạ tầng vững vượt qua cùng một trận thiên tai với ít thiệt hại hơn. Trong trò chơi, nhân vật sinh ra ở vùng xung đột gặp sự kiện liên quan đến chiến tranh thường hơn, còn hạn hán và lũ lụt xuất hiện nhiều hơn ở các nước thu nhập thấp.

Trò chơi phản ánh điều này thế nào?

Trong Xổ Số Đầu Thai, khi gieo xúc xắc, một trong 70 nước được bốc theo số ca sinh mỗi năm. Sau đó đến mức thu nhập gia đình, thành phố hay nông thôn và số anh chị em. Khi cuộc đời trôi đi, xác suất tử vong chịu ảnh hưởng từ tỷ suất tử vong trẻ em và tuổi thọ của nước đó, còn khả năng đi học và tìm được việc thì chịu ảnh hưởng từ thu nhập của nước đó. Cuối cùng, điểm số của bạn, cùng với số năm đã sống và các lựa chọn trong đời, cho thấy bạn đứng ở đâu giữa 500 cuộc đời ngẫu nhiên.

Tất cả những điều này là một mô hình được cố ý đơn giản hóa. Dù vậy, chạy mô hình rồi bạn sẽ nhận ra: hai nhân vật đưa ra cùng những lựa chọn vẫn có thể đi tới những kết cục rất khác nhau khi sinh ra ở hai nước khác nhau.

Những con số này nên nói với ta điều gì?

Có những người sinh ra trong cùng một nước, thậm chí cùng một nhà, mà sống những cuộc đời rất khác nhau; không thể phủ nhận phần đóng góp của nỗ lực cá nhân. Nhưng các bảng số liệu cũng cho thấy rõ vạch xuất phát không nằm cùng một chỗ với tất cả mọi người. Biết điều này giúp ta nhìn rõ hơn vận may của chính mình và hiểu hơn hoàn cảnh của người khác.

Nếu tò mò vì sao các nước khác nhau đến vậy, bạn có thể đọc bài giải thích vì sao tuổi thọ chênh lệch nhiều đến thế. Còn nếu muốn tự gieo xúc xắc, hãy vào trò chơi và bốc tấm vé số của riêng bạn.