لاتاری تولد: جای تولدت چقدر روی زندگی‌ات اثر دارد؟

برای به دنیا آمدن در یک کشور توی صف نایستادیم، فرمی پر نکردیم و انتخابی نکردیم. یک صبح یا یک شب جایی چشم باز کردیم و خیلی از جزئیات زندگی‌مان از همان لحظه نوشته شد. اقتصاددان‌ها گاهی به این می‌گویند «لاتاری تولد». در این نوشته با چند عدد مشخص می‌خواهیم ببینیم جایزه‌ها و باخت‌های این لاتاری چقدر از هم دورند. عددها بر پایهٔ چشم‌انداز جمعیت جهان سازمان ملل ۲۰۲۴ و شاخص‌های بانک جهانی‌اند؛ همه تقریبی‌اند و در داده‌های بازی به شکل گردشده آمده‌اند.

آیا این لاتاری واقعاً تصادفی است؟

اینکه در کدام کشور به دنیا بیایی، یک مسئلهٔ شانس است که با تعداد نوزادانی که آن سال در آن کشور به دنیا می‌آیند تناسب دارد. روی زمین هر سال حدود ۱۳۲ میلیون نوزاد به دنیا می‌آید. از این تعداد حدود ۲۳ میلیون در هند، حدود ۹ میلیون در چین و حدود ۷٫۷ میلیون در نیجریه به دنیا می‌آیند. در ترکیه، جایی که این پروژه از آن شروع شد، تعداد تولدهای سالانه حدود ۹۵۰ هزار است، یعنی کمی کمتر از ۱ درصد تولدهای دنیا. ایران با حدود یک میلیون تولد در سال تقریباً در همین حدود است. اگر تاس می‌انداختی و نوزادی تصادفی بودی، احتمال اینکه در ژاپن به دنیا بیایی حدود ۰٫۵ درصد بود و احتمال به دنیا آمدن در چاد حدود ۰٫۶ درصد.

این عددها نشان می‌دهند خوش‌شانسی و بدشانسی چطور پخش شده‌اند. بیشتر نوزادان دنیا در کشورهایی به دنیا می‌آیند که امید به زندگی در آن‌ها پایین و درآمد سرانه محدود است. به دنیا آمدن در یکی از معدود کشورهای خیلی ثروتمند، از نظر آماری اتفاق کمیابی است.

دو سر طیف را مقایسه کنیم: ژاپن و چاد

طبق داده‌های بازی، امید به زندگی نوزادی که در ژاپن به دنیا می‌آید حدود ۸۴ سال است. در چاد حدود ۵۳ سال. فاصله ۳۱ سال است، یعنی مدتی طولانی‌تر از کل دوران کاری یک آدم.

تکان‌دهنده‌ترین ردیف، مرگ کودکان است. در ژاپن از هر هزار نوزاد حدود دو نفر به پنج‌سالگی نمی‌رسند. در چاد حدود صد و هفت نفر نمی‌رسند، یعنی از هر ده نوزاد یکی. نگرانی پدر و مادرها در سال‌های اول در این دو کشور از زمین تا آسمان فرق دارد. یکی فکر می‌کند برای واکسن بچه‌اش کدام بیمارستان را انتخاب کند و دیگری شاید حساب می‌کند بچه‌اش اصلاً به آن سن می‌رسد یا نه. فاصلهٔ درآمد هم به حدود سی برابر می‌رسد.

مقایسه‌ای نزدیک‌تر: ترکیه و نیجر

آیا شانس کودکی که در ترکیه، یک کشور با درآمد متوسط، به دنیا می‌آید با کودکی که در نیجر به دنیا می‌آید فرق دارد؟ داده‌ها نشان می‌دهند فرق بزرگ است.

فاصلهٔ امید به زندگی ۱۶ سال است. نرخ مرگ کودکان حدود سیزده برابر. حتی به دنیا آمدن در یک کشور با درآمد متوسط، در مقایسه با یکی از کم‌درآمدترین کشورها، امتیاز بزرگی است. ایران هم با امید به زندگی حدود ۷۷ سال و مرگ زیر ۵ سال حدود ۱۲ در هزار به ترکیه نزدیک است.

حتی در یک کشور هم همه یک کارت را نمی‌کشند

میانگین‌های کشوری چیزهای زیادی می‌گویند، اما همه را با یک چوب نمی‌رانند. بین دو کودکی که در یک کشور به دنیا آمده‌اند هم ممکن است فاصلهٔ زیادی باشد. دو عامل برجسته‌اند.

سطح درآمد خانواده

دو نوزادی که در یک محله به دنیا می‌آیند ممکن است یکی در خانواده‌ای فقیر و دیگری در خانواده‌ای مرفه باشد. درآمد روی تغذیه، دسترسی به خدمات درمانی، مدت ماندن در مدرسه و کارهایی که هنگام بیماری از دست برمی‌آید اثر می‌گذارد. در بازی هر شخصیت یک دهک درآمدی خانوادگی بین ۱ تا ۵ دارد و این دهک امید به زندگی را بالاتر یا پایین‌تر از میانگین کشور می‌برد. به ازای هر دهک حدود ۱٫۸ سال فاصله اضافه می‌شود. این تقریب ساده‌ای از فاصلهٔ واقعی است؛ در واقعیت، به‌خصوص در کشورهایی که نابرابری زیاد است، فاصلهٔ دو سر طیف خیلی بیشتر می‌شود.

شهر یا روستا

نرخ شهرنشینی از کشوری به کشور دیگر خیلی فرق می‌کند. در ژاپن حدود ۹۲ درصد جمعیت و در نیجر حدود ۱۷ درصد در شهر زندگی می‌کنند. کودکی که در شهر به دنیا می‌آید معمولاً به مدرسه، بیمارستان و آب سالم نزدیک‌تر از کودک روستایی است. تولد در روستا در بیشتر کشورها یعنی پیاده‌روی‌های طولانی‌تر، پزشک کمتر و فرصت کمتر. در بازی شهری یا روستایی بودن هر شخصیت بر اساس نرخ جمعیت شهری کشورش قرعه می‌خورد.

مدرسه و درآمد: فرصت‌ها چطور روی هم جمع می‌شوند؟

جای تولد بعد از سلامت، بیشترین اثر را روی آموزش دارد. در کشورهای کم‌درآمد بخشی از بچه‌ها مدرسه را زود رها می‌کنند تا در کار خانواده کمک کنند. آب آوردن، کار در مزرعه و نگهداری از خواهر و برادرهای کوچک‌تر جزو کارهای روزمرهٔ این بچه‌هاست. هرچه سال‌های مدرسه کمتر شود، درآمدی که بعدها می‌شود به دست آورد هم کمتر می‌شود. و هرچه درآمد کمتر شود، نسل بعد هم ممکن است در همان چرخه بیفتد. این زنجیره برای هر کودکی یکسان کار نمی‌کند؛ اما در سطح کشور اثرش آشکار است.

میان کشوری که درآمد سرانه‌اش حدود ۵۰ هزار دلار است و کشوری که حدود ۱٫۵ هزار دلار است، فاصلهٔ سالانه به حدود سی و سه برابر می‌رسد. درآمد به‌تنهایی رفاه را نمی‌سنجد، اما منابعی را که می‌شود برای نظام سلامت، حقوق معلم‌ها و زیرساخت کنار گذاشت تعیین می‌کند.

جنگ و بلای طبیعی هم بخشی از لاتاری است

عامل دیگری که جای تولد تعیین می‌کند امنیت است. به دنیا آمدن در منطقه‌ای درگیر جنگ، رسیدن به بیمارستان، باز ماندن مدرسه و کنار هم ماندن خانواده را تهدید می‌کند. بلاهایی مثل سیل، خشکسالی و توفان هم همه‌جای دنیا را یکسان نمی‌زنند. کشورهایی که زیرساخت محکمی دارند، همان بلا را با تلفات کمتری پشت سر می‌گذارند. در بازی، رویدادهای مربوط به جنگ برای شخصیت‌هایی که در مناطق درگیری به دنیا می‌آیند بیشتر پیش می‌آید و رویدادهایی مثل خشکسالی و سیل در کشورهای کم‌درآمدتر بیشتر دیده می‌شود.

بازی این را چطور نشان می‌دهد؟

در لاتاری تولد وقتی تاس انداخته می‌شود، یکی از ۷۰ کشور بر اساس تعداد تولدهای سالانه قرعه می‌خورد. بعد دهک درآمدی خانواده، شهر یا روستا و تعداد خواهر و برادرها تعیین می‌شود. وقتی زندگی جریان دارد، احتمال مرگ از نرخ مرگ کودکان و امید به زندگی کشور، و احتمال مدرسه رفتن و کار پیدا کردن از درآمد کشور اثر می‌گیرد. در پایان، امتیازی که می‌گیری، همراه با تعداد سال‌هایی که زندگی کردی و انتخاب‌هایت، نشان می‌دهد میان ۵۰۰ زندگی تصادفی کجا ایستاده‌ای.

همهٔ این‌ها مدلی است که عمداً ساده شده. با این حال وقتی مدل را اجرا می‌کنی متوجه می‌شوی دو شخصیت که انتخاب‌های یکسانی دارند، در کشورهای مختلف به نتیجه‌های خیلی متفاوتی می‌رسند.

عددها باید به ما چه بگویند؟

آدم‌هایی هستند که در یک کشور، حتی در یک خانواده، به دنیا آمده‌اند و زندگی‌های خیلی متفاوتی داشته‌اند؛ سهم تلاش فردی را نمی‌شود انکار کرد. اما جدول‌ها هم به‌روشنی نشان می‌دهند خط شروع برای همه در یک جا نیست. دانستن این، کمکمان می‌کند شانس خودمان را روشن‌تر ببینیم و شرایط دیگران را بهتر بفهمیم.

اگر کنجکاوی دلیل فاصلهٔ کشورها را بدانی، نوشته‌ای را ببین که توضیح می‌دهد چرا امید به زندگی این‌قدر فرق می‌کند. اگر می‌خواهی خودت هم تاس بیندازی، برو سراغ بازی و لاتاری خودت را بکش.