Doğum piyangosu: doğduğun yer hayatını belirler mi?

Dünyada bir ülkede doğmak için sıraya girmedik, bir form doldurmadık, bir tercih yapmadık. Bir sabah ya da gece, bir yerde gözlerimizi açtık ve hayatımızın pek çok ayrıntısı o anda yazılmaya başladı. Ekonomistler buna bazen "doğum piyangosu" der. Bu yazıda piyangonun ödüllerinin ve kayıplarının ne kadar uzak olduğunu birkaç somut rakamla görmeye çalışacağız. Rakamlar BM Dünya Nüfus Beklentileri 2024 ve Dünya Bankası göstergelerine dayanır; hepsi yaklaşık değerlerdir ve oyundaki veri setinde yuvarlanmış hâliyle durur.

Piyango gerçekten rastgele mi?

Hangi ülkede doğacağın, o ülkede o yıl kaç bebek doğduğuyla orantılı bir şans meselesidir. Yeryüzünde her yıl yaklaşık 132 milyon bebek dünyaya geliyor. Bunun yaklaşık 23 milyonu Hindistan'da, yaklaşık 9 milyonu Çin'de, yaklaşık 7,7 milyonu Nijerya'da doğuyor. Türkiye'de yıllık doğum sayısı yaklaşık 950 bin, yani dünyadaki doğumların yüzde 1'inden biraz az. Zar atıp rastgele bir bebek olsaydın, Japonya'da doğma ihtimalin yaklaşık yüzde 0,5 olurdu. Çad'da doğma ihtimalin ise yaklaşık yüzde 0,6.

Bu rakamlar iyi şans ile kötü şansın nasıl dağıldığını da gösteriyor. Dünyadaki bebeklerin çoğu, yaşam beklentisinin düşük ve kişi başı gelirin sınırlı olduğu ülkelerde doğuyor. En yüksek gelirli birkaç ülkede doğmak, istatistiksel olarak ender bir durumdur.

İki ucu karşılaştıralım: Japonya ve Çad

Oyundaki veri setine göre Japonya'da doğan bir bebeğin ortalama yaşam beklentisi yaklaşık 84 yıl. Çad'da yaklaşık 53 yıl. Aradaki fark 31 yıl, yani bir insanın bütün çalışma hayatından uzun bir süre.

En çarpıcı satır çocuk ölümleri. Japonya'da bin bebekten yaklaşık ikisi beş yaşını göremiyor. Çad'da yaklaşık yüz yedisi göremiyor, yani on bebekten biri. Bu iki ülkedeki ebeveynlerin ilk yıllarda yaşadığı endişe bambaşka. Biri çocuğunun aşısı için hangi hastaneyi seçeceğini düşünürken, diğeri çocuğunun o yaşa ulaşıp ulaşmayacağını hesaplıyor olabilir. Gelir farkı ise yaklaşık otuz katı buluyor.

Daha yakın bir karşılaştırma: Türkiye ve Nijer

Türkiye'de doğan bir çocuğun şansı, Nijer'de doğandan farklı mı? Veriler farkın büyük olduğunu gösteriyor.

Aradaki yaşam beklentisi farkı 16 yıl. Çocuk ölüm hızı yaklaşık on üç kat. Orta gelirli bir ülkede doğmak bile, en düşük gelirli ülkelerden biriyle kıyaslandığında büyük bir ayrıcalık.

Aynı ülkede bile herkes aynı kartı çekmez

Ülke ortalamaları çok şey anlatıyor ama herkesi aynı kefeye koymuyor. Aynı ülkede doğan iki çocuk arasında da büyük fark olabilir. İki etken öne çıkıyor.

Ailenin gelir düzeyi

Aynı mahallede doğan iki bebek, yoksul bir ailede ya da rahat bir ailede olabilir. Gelir; beslenmeyi, sağlık hizmetine erişimi, okulda kalma süresini ve hastalık anında yapılabilecekleri etkiler. Oyunda her karakter 1 ile 5 arasında bir aile gelir dilimine sahip olur ve bu dilim yaşam beklentisini ülke ortalamasının yukarısına ya da aşağısına çeker. Gelir dilimi başına yaklaşık 1,8 yıl fark eklenir. Bu, gerçek farkın basit bir yaklaşıklamasıdır; gerçekte, özellikle eşitsizliğin yüksek olduğu ülkelerde, uçlar arasındaki fark çok daha açılabilir.

Şehir ya da kır

Kentleşme oranları ülkeden ülkeye çok değişiyor. Japonya'da nüfusun yaklaşık yüzde 92'si, Nijer'de yaklaşık yüzde 17'si şehirde yaşıyor. Şehirde doğan çocuk genellikle okula, hastaneye ve temiz suya kırsaldakinden daha yakın olur. Kırsal doğum, çoğu ülkede daha uzun yürüyüşler, daha az doktor ve daha az fırsat demektir. Oyunda her karakterin şehirde mi kırsalda mı doğduğu, ülkenin kentli nüfus oranına göre çekilir.

Okul ve gelir: Fırsatlar nasıl birikiyor?

Doğum yeri, sağlıktan sonra en çok eğitimi etkiler. Gelirin düşük olduğu ülkelerde çocukların bir bölümü aile işine yardım etmek için okulu erken bırakır. Su taşımak, tarlada çalışmak, küçük kardeşlere bakmak bu çocukların günlük işleri arasındadır. Okulda geçirilen yıllar azaldıkça, ileride kazanılabilecek gelir de azalır. Gelir azaldıkça sonraki nesil de aynı döngüye girebilir. Bu zincir her çocukta aynı şekilde işlemez; ama ülke düzeyinde bakıldığında etkisi açıkça görülür.

Kişi başı gelir 50 bin dolar civarında olan bir ülkeyle 1,5 bin dolar civarında olan bir ülke arasında yıllık fark yaklaşık otuz üç katı buluyor. Gelir tek başına refahı ölçmez, ama sağlık sistemi, öğretmen maaşları ve altyapı için ayrılabilecek kaynakları belirler.

Çatışma ve afet de piyangonun parçası

Doğum yerinin bir başka belirleyicisi güvenlik. Çatışma yaşayan bölgelerde doğmak, hastaneye ulaşımı, okulun açık kalmasını ve ailenin bir arada yaşamasını tehdit eder. Sel, kuraklık ve fırtına gibi afetler de dünyanın her yerinde eşit etki göstermez. Altyapısı güçlü ülkeler aynı afeti daha az kayıpla atlatır. Oyunda çatışma bölgelerinde doğan karakterlerde savaşla ilgili olaylar daha sık çıkar, kuraklık ve sel gibi olaylar ise daha düşük gelirli ülkelerde sık görülür.

Oyun bunu nasıl yansıtıyor?

Doğum Piyangosu'nda zar atıldığında 70 ülkeden biri, yıllık doğum sayısına göre çekilir. Sonra aile gelir dilimi, şehir ya da kır ve kardeş sayısı belirlenir. Hayat akarken ölüm olasılığı ülkenin çocuk ölüm hızından ve yaşam beklentisinden, okula gitme ve iş bulma ihtimali ise ülkenin gelirinden etkilenir. Sonunda aldığın puan, yaşadığın yıl sayısı ve hayattaki seçimlerinle birlikte, 500 rastgele hayatın içinde nerede durduğunu gösterir.

Bütün bunlar bilerek basitleştirilmiş bir modeldir. Yine de modeli çalıştırdığında şunu fark edersin: Aynı seçimleri yapan iki karakter, farklı ülkelerde çok farklı sonuçlara varabiliyor.

Rakamlar bize ne söylemeli?

Aynı ülkede, hatta aynı ailede doğup çok farklı hayatlar yaşayan insanlar var; bireysel çabanın payı yadsınamaz. Ama tablolar başlangıç çizgisinin herkes için aynı yerde olmadığını da açıkça gösteriyor. Bunu bilmek kendi şansımızı daha net görmemize ve başkalarının koşullarını daha iyi anlamamıza yardım eder.

Ülkeler arasındaki farkın nedenlerini merak ettiysen, yaşam beklentisinin neden bu kadar değiştiğini anlatan yazıya bakabilirsin. Zarı sen de atmak istersen oyuna geçip kendi piyangonu çekebilirsin.