Ta hay nghe câu "Người Nhật sống trung bình 84 năm". Câu đó đúng, nhưng thường bị hiểu sai. Con số này không nói rằng người Nhật nào cũng sống tới 84 tuổi. Có người mất năm 60 tuổi, có người sống tới 100. Vậy chính xác thì con số này đo cái gì, và vì sao khoảng cách giữa các nước lại lớn như vậy? Bài này sẽ nói thật dễ hiểu về khái niệm đó rồi xem xét nguyên nhân của khoảng cách. Số liệu là giá trị gần đúng lấy từ Triển vọng Dân số Thế giới 2024 của Liên Hợp Quốc và dữ liệu của Ngân hàng Thế giới.
Tuổi thọ lúc sinh đo cái gì?
Tuổi thọ lúc sinh là một ước tính cho biết những em bé sinh ra trong một năm sẽ sống trung bình bao nhiêu năm, nếu giả định tỷ lệ tử vong của năm đó giữ nguyên suốt cuộc đời các em. Tức là nó không phải lời tiên tri, mà là bản tóm tắt rút ra từ bảng tử vong của một năm cụ thể. Ngoài đời, y học tiến bộ, tỷ lệ tử vong giảm; một em bé sinh hôm nay thường sống lâu hơn con số đó.
Còn một chi tiết quan trọng nữa: đây là số trung bình, không phải độ tuổi hay gặp nhất, cũng không phải trung vị. Số trung bình bị kéo mạnh bởi những ca tử vong rất sớm.
Tử vong trẻ sơ sinh kéo con số trung bình xuống thế nào?
Thử nghĩ một ví dụ đơn giản. Các con số sau là giả định, chỉ để minh họa cách tính. Trong một nhóm một trăm người, mười người mất lúc một tuổi, chín mươi người sống tới bảy mươi tuổi. Phép tính (10 × 1 + 90 × 70) / 100 cho ra trung bình khoảng 63 năm. Nếu trong nhóm không ai mất từ lúc còn nhỏ, trung bình sẽ là 70. Mười ca mất sớm đã kéo con số trung bình xuống khoảng bảy năm.
Thế giới thật cũng tương tự. Ở Chad, tỷ suất tử vong dưới 5 tuổi là khoảng 107 phần nghìn, ở Nhật Bản khoảng 2 phần nghìn. Tuổi thọ trung bình của Chad khoảng 53, của Nhật Bản khoảng 84. Phần lớn khoảng cách này đến từ những mất mát ở tuổi sơ sinh và thơ ấu. Ở Chad, một người đã qua được năm tuổi thì tổng tuổi thọ kỳ vọng dài hơn con số lúc sinh khá nhiều. Vì thế nói "ở nước đó không ai sống quá 50" là sai; vấn đề thật sự là rất nhiều trẻ em mất ngay từ những năm đầu đời.
Tuổi thọ cao nhất và thấp nhất
Trong 70 nước của bộ dữ liệu trò chơi, các giá trị cao nhất và thấp nhất như sau (gần đúng, tính bằng năm):
| Cao nhất | Năm | Thấp nhất | Năm |
|---|---|---|---|
| Hồng Kông | 85 | Chad | 53 |
| Nhật Bản | 84 | Nigeria | 54 |
| Hàn Quốc | 84 | Somalia | 56 |
| Thụy Sĩ | 84 | Bờ Biển Ngà | 59 |
| Pháp | 83 | Mozambique | 60 |
| Ý | 83 | Burkina Faso | 60 |
Thổ Nhĩ Kỳ đứng ở nhóm trên trung bình với khoảng 78 năm, còn Việt Nam ở khoảng 74 năm. Giữa hai đầu là khoảng cách hơn 30 năm.
Vì sao khoảng cách lớn đến vậy?
Không có một nguyên nhân duy nhất; có vài yếu tố cùng tác động và nuôi lẫn nhau.
Tiếp cận dịch vụ y tế
Có nữ hộ sinh hay bác sĩ bên cạnh lúc sinh, được chữa nhiễm trùng bằng kháng sinh, được theo dõi bệnh mãn tính, tất cả đều kéo dài tuổi thọ rõ rệt. Ở nông thôn, khoảng cách tới cơ sở y tế khiến việc tiếp cận này khó khăn hơn.
Vắc xin
Vắc xin phòng sởi, uốn ván, bại liệt và nhiều bệnh khác đã giảm mạnh tử vong trẻ em. Nhờ tiêm chủng, bệnh đậu mùa bị xóa sổ khỏi thế giới vào năm 1980. Mức độ phủ rộng của các chương trình tiêm chủng đến nay vẫn khác nhau giữa các nước.
Nước sạch và dinh dưỡng
Nước bẩn là một trong những con đường chính gây tiêu chảy và các bệnh truyền nhiễm khác. Suy dinh dưỡng làm yếu hệ miễn dịch và làm tăng nguy cơ bệnh trở nên chết người. Khả năng có nước sạch và đủ ăn đều đặn khác nhau rất nhiều giữa các nước.
Thu nhập
Thu nhập cao hơn đồng nghĩa với ăn uống tốt hơn, vệ sinh, nhà ở và chi tiêu cho y tế tốt hơn. Trong bộ dữ liệu, thu nhập bình quân đầu người và tuổi thọ nhìn chung tăng cùng nhau: cả tám nước có thu nhập bình quân từ khoảng 2 nghìn đô la trở xuống (Chad, Somalia, Mozambique, Niger, CHDC Congo, Madagascar, Yemen, Afghanistan) đều có tuổi thọ từ 65 năm trở xuống. Nhưng quan hệ này không tuyến tính; qua một mức thu nhập nhất định, đà tăng chậm lại. Ngoài ra, một số nước thu nhập trung bình nhờ đầu tư vào hệ thống y tế đã đạt tuổi thọ cao hơn mức mà thu nhập của họ gợi ra.
Xung đột và bất ổn
Chiến tranh không chỉ gây ra cái chết trực tiếp. Nó còn phá vỡ bệnh viện, trường học và chuỗi cung ứng lương thực. Ở những nước được đánh dấu là vùng xung đột trong bộ dữ liệu (như Somalia, Mali, Yemen, Afghanistan), tuổi thọ vào khoảng 56 đến 67 năm, thấp hơn nhiều so với một số nước thu nhập cao.
Đà tăng trong lịch sử: Câu chuyện hai trăm năm
Trong phần lớn lịch sử loài người, tuổi thọ trung bình ngắn hơn ngày nay rất nhiều. Theo các ước tính, cho đến cách đây không lâu, tuổi thọ lúc sinh chỉ quanh mức 30 đến 40 năm. Nguyên nhân chính là rất nhiều trẻ em chết vì những bệnh mà ngày nay vắc xin phòng được. Theo số liệu Liên Hợp Quốc, mức trung bình của thế giới từ khoảng 46 năm vào năm 1950 nay đã lên khoảng 73 năm. Chỉ trong hơn nửa thế kỷ một chút, con người có thêm trung bình 27 năm tuổi thọ.
Phần lớn mức tăng này đến từ việc tử vong trẻ em giảm xuống. Ngày nay ở các nước thu nhập cao, những tiến bộ ở tuổi già (bệnh tim, điều trị ung thư) chỉ đẩy con số trung bình lên chậm hơn; còn ở các nước thu nhập thấp, giúp trẻ vượt qua tuổi thơ vẫn mang lại những bước tiến lớn. Vì vậy, muốn thu hẹp khoảng cách lớn hiện nay thì trước hết phải giảm tử vong ở tuổi nhỏ.
Tuổi thọ kỳ vọng và tuổi thọ thực tế không phải là một
Hai khái niệm này hay bị nhầm. Tuổi thọ thực tế là số năm một người thật sự sống. Tuổi thọ kỳ vọng là con số trung bình tính cho cả một nhóm và chỉ chốt được sau khi tất cả mọi người trong nhóm đã mất. Thêm nữa, kỳ vọng có thể tính lại ở mỗi độ tuổi: một người đã 65 tuổi có số năm kỳ vọng còn lại khác với kỳ vọng lúc sinh, vì người đó đã vượt qua những rủi ro thời thơ ấu từ lâu. Vì thế ở một nước tuổi thọ thấp vẫn có nhiều người sống tới 80 tuổi; chỉ là tỷ lệ của họ thấp hơn.
Một sự phân biệt khác liên quan đến số năm sống khỏe mạnh. Sống lâu không có nghĩa là những năm đó đều khỏe mạnh. Có những nước rất giỏi kéo dài tuổi thọ nhưng một phần những năm cuối đời lại trôi qua trong bệnh tật. Chỉ số sức khỏe trong trò chơi phản ánh sắc thái này một cách rất thô.
Trò chơi dùng tuổi thọ thế nào?
Trong Xổ Số Đầu Thai, tuổi thọ của mỗi nước được dùng để hiệu chỉnh đường cong quyết định tuổi thọ của nhân vật. Mức thu nhập gia đình cũng kéo kỳ vọng lên hoặc xuống một chút. Xác suất tử vong trong những năm sơ sinh và đầu đời thì được xác định trực tiếp theo tỷ suất tử vong dưới 5 tuổi của nước đó. Trên màn hình kết quả, bạn sẽ thấy tuổi thọ của nhân vật đặt cạnh mức trung bình của cả nước. Có lúc bạn sống vượt xa mức trung bình, có lúc lại hụt xa. Đó là một lời nhắc nhỏ rằng con số trung bình không phải số phận của từng người.
Nếu muốn biết tổng tác động của nơi sinh lên cuộc đời, bạn có thể xem bài viết về xổ số đầu thai. Muốn tự mình thử một cuộc đời thì quay lại trò chơi thôi.