Xổ Số Đầu Thai là một trò chơi, nhưng phía sau nó là một mô hình nhỏ chạy bằng số liệu thật. Bài này kể bằng lời lẽ dễ hiểu mô hình ấy được dựng thế nào: đất nước được bốc ra sao, xác suất tử vong lấy từ đâu, sự kiện và quyết định vận hành thế nào, điểm số và phân vị được tính ra sao. Cuối bài, chúng tôi cũng ghi rõ những chỗ mô hình cố ý đơn giản hóa, vì biết mô hình không làm gì cũng là một phần của việc hiểu nó.

1. Bộ dữ liệu

Trò chơi có 70 nước. Với mỗi nước, chúng tôi dùng các giá trị sau: số ca sinh mỗi năm, tuổi thọ lúc sinh, tổng tỷ suất sinh (Triển vọng Dân số Thế giới 2024 của Liên Hợp Quốc), thu nhập bình quân đầu người (theo sức mua tương đương), tỷ suất tử vong dưới 5 tuổi và tỷ lệ dân đô thị (Ngân hàng Thế giới, Chỉ số Phát triển Thế giới). Các giá trị thuộc khoảng năm 2022-2023 và được nhập ở dạng gần đúng, đã làm tròn. Ngoài ra, một số nước được đánh dấu là "vùng xung đột"; dấu này làm tăng khả năng xuất hiện các sự kiện liên quan đến chiến tranh. 70 nước trong danh sách bao phủ phần lớn số ca sinh trên thế giới nhưng không phải tất cả: tổng số ca sinh mỗi năm trong bộ dữ liệu là khoảng 116 triệu, còn tổng của thế giới là khoảng 132 triệu.

2. Bốc thăm nơi sinh

Khi gieo xúc xắc, chương trình gộp số ca sinh mỗi năm của các nước trong danh sách lại thành một đoạn thẳng rồi chọn một điểm ngẫu nhiên. Nước nào có số ca sinh lớn thì chiếm phần lớn hơn của đoạn thẳng đó. Vì vậy khả năng sinh ra ở Ấn Độ bằng khoảng một phần năm tổng số ca sinh trong danh sách, tức khoảng 20%. Khả năng sinh ra ở Thổ Nhĩ Kỳ là khoảng 0,8%, ở Nhật Bản khoảng 0,6%, ở Chad khoảng 0,6%. Với Việt Nam, con số này vào khoảng 1,2%. Danh sách "Nếu bạn chào đời ngay bây giờ" trên trang chủ hiển thị tám nước có khả năng cao nhất theo tỷ lệ này.

Sau khi bốc được nước, các đặc điểm khởi đầu khác được xác định:

  • Giới tính: khoảng 51% nam, 49% nữ.
  • Mức thu nhập gia đình: từ 1 (nghèo) đến 5 (khá giả), xác suất như nhau.
  • Thành phố hay nông thôn: theo tỷ lệ dân đô thị của nước đó.
  • Số anh chị em: theo tổng tỷ suất sinh của nước đó. Ở Chad số anh chị em thường cao, ở Hàn Quốc thì thấp.
  • Tuổi của mẹ: ngẫu nhiên từ 18 đến 32.

Toàn bộ lần bốc thăm đều xuất phát từ một giá trị hạt giống. Hai lượt chơi bắt đầu từ cùng một hạt giống sẽ tạo ra cùng một người; nhờ vậy mà thách đấu và "Cuộc Đời Hôm Nay" chạy được. Khi bạn bè mở link của bạn, họ sinh ra ở cùng nước, cùng gia đình, cùng số anh chị em. Khác biệt đến từ những quyết định sau đó.

3. Xác suất tử vong

Xác suất tử vong gồm hai phần.

Thời thơ ấu: lấy từ tỷ suất tử vong thật

Xác suất tử vong trong năm đầu tiên bằng khoảng 72% tỷ suất tử vong dưới 5 tuổi của nước đó. Ở Chad, con số này vào khoảng 77 phần nghìn, tức khoảng 7,7%. Từ một đến bốn tuổi, xác suất tử vong mỗi năm được lấy bằng khoảng 7% tỷ suất tử vong dưới 5 tuổi; ở Chad, mỗi năm như vậy là khoảng 7,5 phần nghìn. Cách chia này là một phép ước lượng đơn giản dựa trên thực tế rằng tử vong sơ sinh chiếm phần lớn tử vong ở trẻ em. Ở những nước tử vong trẻ em rất thấp như Nhật Bản, những năm này gần như không có rủi ro.

Tuổi trưởng thành: đường cong Gompertz

Sau năm tuổi, xác suất tử vong được xác định bằng một công thức gọi là đường cong Gompertz. Công thức này được dùng cho tử vong ở người từ lâu, và ý tưởng của nó đơn giản: nguy cơ tử vong tăng theo cấp số nhân cùng với tuổi. Khi còn trẻ, nguy cơ rất thấp; càng già, nó tăng càng nhanh. Đường cong có hai thông số: tốc độ tăng được giữ cố định, còn điểm xuất phát được dịch theo tuổi thọ của nước đó. Tuổi thọ trung bình mục tiêu được tính bằng tuổi thọ của nước đó cộng với tác động của mức thu nhập gia đình (khoảng 1,8 năm mỗi bậc) và một hiệu chỉnh nhỏ. Nhờ vậy, tuổi thọ của nhân vật sinh ở Nhật Bản trung bình rơi vào quanh 84 năm, còn nhân vật ở Chad thấp hơn nhiều. Dù vậy, đường cong vẫn mang tính ngẫu nhiên; có nhân vật sống vượt xa mức trung bình, có nhân vật hụt xa.

Nguyên nhân tử vong (tai nạn giao thông, đau tim, ra đi trong giấc ngủ và nhiều kiểu khác) là các đoạn văn hư cấu được chọn theo tuổi; chúng không phản ánh phân bố nguyên nhân tử vong thật.

4. Sự kiện

Mỗi năm, chương trình kiểm tra xác suất cho các sự kiện hợp với tuổi và hoàn cảnh của nhân vật. Một số sự kiện ai cũng gặp như nhau (bước đi đầu tiên, tiếng nói đầu tiên), số khác phụ thuộc vào đất nước và gia đình:

  • Xác suất ốm sốt cao tăng theo tỷ suất tử vong trẻ em của nước đó.
  • Xác suất được tiêm vắc xin phụ thuộc vào mức độ phát triển của nước đó.
  • Sự kiện thiếu ăn và gánh nước xảy ra ở các gia đình nghèo và vùng nông thôn của các nước thu nhập thấp.
  • Các sự kiện như thăng chức, mất việc, mua nhà phụ thuộc vào việc có việc làm và mức tài sản.
  • Nhân vật sinh ra ở vùng xung đột có thể gặp sự kiện chiến tranh.

Những cột mốc như đi học, đỗ đại học và nghỉ hưu cũng được định hình theo thu nhập bình quân của nước đó và mức thu nhập gia đình. Nhờ vậy một đứa trẻ nghèo và một đứa trẻ khá giả sinh ra trong cùng một nước có thể đi những con đường khác nhau. Nội dung các sự kiện là hư cấu; chúng không thuộc về người thật nào.

5. Quyết định

Ở bảy thời điểm trong đời, quyết định thuộc về bạn: làm gì vào giờ ra chơi, con đường sau khi học xong, xa xứ, kết hôn, một lời mời làm việc nhiều rủi ro, một cảnh báo sức khỏe và thời gian rảnh khi về già. Lựa chọn của bạn tác động nhẹ lên năm chỉ số: sức khỏe, hạnh phúc, hiểu biết, tình yêu và tài sản. Với một số quyết định như lời mời làm việc nhiều rủi ro, kết quả vẫn phụ thuộc vào xác suất. Nút "Tự động" đưa ra các quyết định này một cách ngẫu nhiên. Sau khi xem kết quả một lần, bạn có thể bấm "Chơi lại từ đầu giống vậy" để thử những lựa chọn khác.

6. Điểm số và phân vị

Khi cuộc đời kết thúc, điểm số được tính từ các thành phần sau: số năm đã sống (trọng số lớn nhất), mức hạnh phúc, tình yêu, hiểu biết, tài sản và sức khỏe trung bình trong cả đời, cùng các huy hiệu giành được. Riêng điểm số thì chẳng nói lên gì, nên bên cạnh nó có thêm phân vị: lần đầu bạn tới màn hình kết quả, chương trình chạy ngầm một lần 500 cuộc đời ngẫu nhiên từ đầu đến cuối rồi xếp hạng điểm của bạn trong 500 cuộc đời đó. "Tốt hơn 80% cuộc đời khác" nghĩa là khoảng 80% trong 500 cuộc đời đó có điểm thấp hơn bạn.

Vì 500 cuộc đời này cũng được tạo ra bằng cùng cách bốc thăm, phân vị hoạt động giống như một lát cắt thật của thế giới: những người sinh ra ở nước sống lâu thường nằm ở các phân vị trên, những người sinh ở nước có tử vong trẻ em cao thường ở phân vị dưới. Ngoài ra, 500 cuộc đời là một mẫu nhỏ; phân vị có thể xê dịch vài điểm.

Giới hạn và những chỗ cố ý đơn giản hóa

  • Số trung bình của cả nước. Mô hình biểu diễn mỗi nước bằng một giá trị duy nhất. Ngoài đời, trong một nước có khác biệt rất lớn giữa các vùng, các nhóm dân tộc và các tầng lớp.
  • 70 nước. Trong khoảng 195 nước trên thế giới, chỉ 70 nước có trong danh sách. Những nước nhỏ hơn không được đưa vào.
  • Thời gian đứng yên. Tuổi thọ giả định tỷ lệ tử vong hiện nay giữ nguyên suốt đời người. Ngoài đời, y học tiến bộ và các nước thay đổi.
  • Xác suất sự kiện. Xác suất mỗi năm của các sự kiện là giá trị gần đúng được chọn cho trò chơi này; chúng không phải thống kê đầy đủ của đời thực.
  • Hư cấu. Tên gọi, nội dung sự kiện, nguyên nhân tử vong và huy hiệu được viết để giải trí và kể chuyện.
  • Điểm số. Cách chấm điểm mang theo một quan niệm giá trị: sống lâu và hạnh phúc được xem là "đời tốt". Không phải ai cũng định nghĩa một cuộc đời tốt như vậy.

Tóm lại, mô hình là một bức vẽ phác cho thấy tác động của nơi sinh, chứ chưa phải một tấm ảnh chụp. Bức vẽ ấy nhằm giúp bạn cảm nhận được những khác biệt nằm sau một con số trung bình của cả nước. Nếu cần số liệu thật, các cổng dữ liệu mở WPP 2024 của Liên Hợp Quốc và của Ngân hàng Thế giới là nơi tốt nhất để bắt đầu.

Nếu tò mò về chính số liệu và khác biệt giữa các nước, bạn có thể đọc bài viết về tuổi thọ. Sẵn sàng rồi thì gieo xúc xắc thôi.