Doğum Piyangosu bir oyun, ama arkasında gerçek verilerle çalışan küçük bir model var. Bu yazıda o modelin nasıl kurulduğunu sade bir dille anlatıyoruz: ülke nasıl çekiliyor, ölüm olasılığı nereden geliyor, olaylar ve kararlar nasıl işliyor, puan ve yüzdelik nasıl hesaplanıyor. Sonunda modelin bilerek yaptığı basitleştirmeleri de açıkça yazdık, çünkü ne yapmadığını bilmek de modeli anlamanın parçası.

1. Veri seti

Oyunda 70 ülke var. Her ülke için şu değerleri kullanıyoruz: yıllık doğum sayısı, doğumda yaşam beklentisi, doğurganlık hızı (BM Dünya Nüfus Beklentileri 2024), kişi başı gelir (satın alma gücü paritesine göre), 5 yaş altı ölüm hızı ve kentli nüfus oranı (Dünya Bankası, Dünya Kalkınma Göstergeleri). Değerler 2022-2023 civarına aittir ve yaklaşık, yuvarlanmış olarak girilmiştir. Ayrıca bazı ülkeler "çatışma bölgesi" olarak işaretlenmiştir; bu işaret savaşla ilgili olayların görülme olasılığını artırır. Listedeki 70 ülke, dünyadaki doğumların büyük bölümünü kapsar ama hepsini kapsamaz: veri setindeki yıllık doğumların toplamı yaklaşık 116 milyon, dünya toplamı ise yaklaşık 132 milyon.

2. Doğum çekilişi

Zar atıldığında program, listedeki ülkelerin yıllık doğum sayılarını bir araya getirir ve rastgele bir noktayı seçer. Doğum sayısı büyük olan ülkeler, bu çizginin daha büyük bir bölümünü kaplar. Bu yüzden Hindistan'da doğma ihtimali, listedeki toplam doğumun yaklaşık beşte biri kadardır, yani yaklaşık yüzde 20. Türkiye'de doğma ihtimali yaklaşık yüzde 0,8, Japonya'da yaklaşık yüzde 0,6, Çad'da yaklaşık yüzde 0,6. Ana sayfadaki "Şu an doğsaydın" listesi, en olası sekiz ülkeyi bu orana göre gösterir.

Ülke çekildikten sonra diğer başlangıç özellikleri belirlenir:

  • Cinsiyet: yaklaşık yüzde 51 erkek, yüzde 49 kız.
  • Aile gelir dilimi: 1 (yoksul) ile 5 (varlıklı) arasında eşit olasılıkla.
  • Şehir ya da kır: ülkenin kentli nüfus oranına göre.
  • Kardeş sayısı: ülkenin doğurganlık hızına göre. Çad'da kardeş sayısı çoğu zaman yüksektir, Güney Kore'de düşük.
  • Annenin yaşı: 18 ile 32 arasında rastgele.

Çekilişin tamamı bir tohum değerinden çıkar. Aynı tohumla başlayan iki oyun aynı kişiyi üretir; meydan okuma ve "Günün Hayatı" bu sayede çalışır. Arkadaşın bağlantıyı açtığında aynı ülkede, aynı ailede, aynı kardeş sayısıyla doğar. Farklılaşma, ondan sonraki kararlardan gelir.

3. Ölüm olasılığı

Ölüm olasılığı iki parçadan oluşur.

Çocukluk: Gerçek ölüm hızından

İlk yıl için ölüm olasılığı, ülkenin 5 yaş altı ölüm hızının yaklaşık yüzde 72'si kadardır. Çad'da bu oran yaklaşık binde 77, yani yüzde 7,7 gibi bir değerdir. Bir ile dört yaş arasında her yıl ölüm olasılığı, 5 yaş altı ölüm hızının yaklaşık yüzde 7'si kadar alınır; Çad'da bu yıllık yaklaşık binde 7,5 eder. Bu bölümlenme, bebek ölümlerinin çocukluk ölümlerinin büyük kısmını oluşturduğu gerçeğine dayanan basit bir yaklaşımdır. Japonya gibi çocuk ölümlerinin çok düşük olduğu ülkelerde bu yıllar neredeyse risksizdir.

Yetişkinlik: Gompertz eğrisi

Beş yaşından sonra ölüm olasılığı Gompertz eğrisi denilen bir formülle belirlenir. İnsan ölümleri için uzun süredir kullanılan bu formülün fikri sade: Ölüm riski yaşla birlikte katlanarak artar. Gençken risk çok düşüktür, yaşlandıkça hızla yükselir. Eğrinin iki ayarı vardır: Artış hızı sabit tutulmuştur, başlangıç noktası ise ülkenin yaşam beklentisine göre kaydırılır. Hedeflenen ortalama ömür, ülkenin yaşam beklentisine ailenin gelir dilimi etkisi (dilim başına yaklaşık 1,8 yıl) ve küçük bir düzeltme eklenerek hesaplanır. Böylece Japonya'da doğan karakterlerin ömrü ortalamada yaklaşık 84 yıl civarına, Çad'dakiler çok daha aşağıya yerleşir. Yine de eğri rastgeledir; bazı karakterler ortalamanın çok üzerinde, bazıları çok altında yaşar.

Ölüm nedenleri (trafik kazası, kalp krizi, uykuda vefat vb.) yaşa göre seçilen kurgusal metinlerdir; gerçek ölüm nedeni dağılımını yansıtmaz.

4. Olaylar

Her yıl, karakterin yaşına ve durumuna uygun olaylar için bir olasılık kontrolü yapılır. Bazı olaylar herkes için aynıdır (ilk adım, ilk kelime), bazıları ise ülkeye ve aileye bağlıdır:

  • Yüksek ateşli hastalık olasılığı, ülkenin çocuk ölüm hızıyla artar.
  • Aşı olasılığı, ülkenin gelişmişlik düzeyine bağlıdır.
  • Kıtlık ve su taşıma olayları yoksul ailelerde ve düşük gelirli ülkelerin kırsal bölgelerinde çıkar.
  • Terfi, işten çıkarılma, ev alma gibi olaylar işe sahip olmaya ve varlık düzeyine bağlıdır.
  • Çatışma bölgesinde doğan karakterlerde savaş olayı çıkabilir.

Okula gitme, üniversiteyi kazanma ve emeklilik gibi dönüm noktaları da ülkenin kişi başı gelirine ve ailenin gelir dilimine göre şekillenir. Bu sayede aynı ülkede doğan yoksul bir çocuk ile varlıklı bir çocuk farklı yollara girebilir. Olay metinleri kurgudur; gerçek bir kişiye ait değildir.

5. Kararlar

Hayatın yedi noktasında karar sana bırakılır: teneffüste ne yapacağın, okuldan sonraki yol, göç, evlilik, riskli bir iş teklifi, sağlık uyarısı ve yaşlılıkta boş zaman. Seçimin; sağlık, mutluluk, bilgi, sevgi ve varlık gibi beş gösterge üzerinde küçük etkileri olur. Riskli iş teklifi gibi bazı kararlarda sonuç yine olasılığa bağlıdır. "Oto" düğmesi bu kararları rastgele verir. Sonuçları bir kez gördükten sonra "Aynı başlangıçla tekrar" düğmesiyle farklı seçimler deneyebilirsin.

6. Puan ve yüzdelik

Hayat bittiğinde puan şu bileşenlerden hesaplanır: yaşanan yıl sayısı (en büyük ağırlık), ömür boyu ortalama mutluluk, sevgi, bilgi, varlık ve sağlık düzeyleri ve kazanılan rozetler. Puanın tek başına bir anlamı yoktur, o yüzden yanına bir yüzdelik eklenir: İlk kez sonuç ekranına geldiğinde program, arka planda bir kez 500 rastgele hayatı baştan sona simüle eder ve puanını bu 500 hayatın içinde sıralar. "Hayatların yüzde 80'inden iyi" demek, o 500 hayatın yaklaşık yüzde 80'inin senden daha düşük puan aldığı anlamına gelir.

Bu 500 hayat da aynı çekilişle üretildiği için, yüzdelik dünyanın gerçek bir dilimi gibi davranır: Uzun yaşayan ülkelerde doğanlar genellikle üst yüzdeliklerde, çocuk ölümlerinin yüksek olduğu ülkelerde doğanlar alt yüzdeliklerde yer alır. Ayrıca 500 hayat ölçülen küçük bir örnektir; yüzdelik birkaç puan oynayabilir.

Sınırlar ve bilinçli basitleştirmeler

  • Ülke ortalamaları. Model her ülkeyi tek bir değerle temsil eder. Gerçekte bir ülke içinde bölgeler, etnik gruplar ve sınıflar arasında büyük farklar var.
  • 70 ülke. Dünyanın yaklaşık 195 ülkesinden yalnızca 70'i listede. Daha küçük ülkeler dışarıda kaldı.
  • Sabit zaman. Yaşam beklentisi, bugünkü ölüm oranlarının yaşam boyu aynı kalacağını varsayar. Gerçekte tıp ilerler ve ülkeler değişir.
  • Olay olasılıkları. Olayların yıllık olasılıkları bu oyun için seçilmiş yaklaşık değerlerdir; gerçek yaşamın tam bir istatistiği değildir.
  • Kurgu. İsimler, olay metinleri, ölüm nedenleri ve rozetler eğlence ve anlatı için yazılmıştır.
  • Puan. Puanlama bir değer yargısı taşır: Uzun ömür ve mutluluk "iyi hayat" sayılır. Herkes iyi bir hayatı böyle tanımlamaz.

Kısacası model, doğum yerinin etkisini gösteren bir çizim; fotoğraf değil. Bu çizimin amacı, bir ülke ortalamasının arkasındaki farkları sezmeni sağlamak. Gerçek veriler için BM WPP 2024 ve Dünya Bankası'nın açık veri portalları en iyi başlangıçtır.

Verilerin kendisini ve ülkeler arasındaki farkları merak ediyorsan yaşam beklentisi yazısına bakabilirsin. Hazırsan zarı atabilirsin.