Dünyanın en uzun ve en kısa ömürlü ülkeleri arasında yaklaşık 30 yıl fark var. Hong Kong'da doğan bir bebek ortalama yaklaşık 85 yıl yaşamayı bekleyebilirken, Çad'da doğan bir bebek için bu rakam yaklaşık 53. Bu yazıda sitedeki 70 ülke arasından en uzun ve en kısa yaşam beklentisine sahip on ülkeye bakıyor, aradaki farkı hangi etkenlerin açıkladığını anlatıyoruz. Rakamlar BM Dünya Nüfus Beklentileri 2024 ve Dünya Bankası verilerinden alınmış yaklaşık değerlerdir.
Yaşam beklentisi en yüksek 10 ülke
Listenin başında Doğu Asya ve Batı Avrupa ülkeleri var. Japonya ve Güney Kore yaklaşık 84, İsviçre de yaklaşık 84 yıllık ortalamayla hemen arkasından geliyor. Norveç, İsveç, İspanya, İtalya, Avustralya ve Fransa ise yaklaşık 83 civarında toplanıyor. Hong Kong özel idari bölge olduğu için ülke sayılmasa da, verileri ülkelerle aynı yöntemle hesaplandığından listeye dahil ettik.
| Ülke | Yaşam beklentisi, yıl | 5 yaş altı ölüm, binde | Kişi başı gelir, bin $ |
|---|---|---|---|
| Hong Kong | yaklaşık 85 | yaklaşık 2 | yaklaşık 70 |
| Japonya | yaklaşık 84 | yaklaşık 2 | yaklaşık 50 |
| Güney Kore | yaklaşık 84 | yaklaşık 3 | yaklaşık 52 |
| İsviçre | yaklaşık 84 | yaklaşık 4 | yaklaşık 85 |
| Norveç | yaklaşık 83 | yaklaşık 2 | yaklaşık 90 |
| İsveç | yaklaşık 83 | yaklaşık 2,5 | yaklaşık 64 |
| İspanya | yaklaşık 83 | yaklaşık 3 | yaklaşık 50 |
| İtalya | yaklaşık 83 | yaklaşık 3 | yaklaşık 55 |
| Avustralya | yaklaşık 83 | yaklaşık 4 | yaklaşık 65 |
| Fransa | yaklaşık 83 | yaklaşık 4 | yaklaşık 58 |
Yaşam beklentisi en düşük 10 ülke
Alt uçta Sahra altı Afrika ülkeleri öne çıkıyor. Çad yaklaşık 53, Nijerya yaklaşık 54 ve Somali yaklaşık 56 yılla en kısa üç ortalamayı veriyor. Sıralamada Angola ve Güney Afrika da yaklaşık 62 yılla Nijer'le aynı değerde, tabloda bu üçlüden 5 yaş altı ölüm hızı en yüksek olan Nijer yer alıyor.
| Ülke | Yaşam beklentisi, yıl | 5 yaş altı ölüm, binde | Kişi başı gelir, bin $ |
|---|---|---|---|
| Çad | yaklaşık 53 | yaklaşık 107 | yaklaşık 1,6 |
| Nijerya | yaklaşık 54 | yaklaşık 107 | yaklaşık 5,8 |
| Somali | yaklaşık 56 | yaklaşık 104 | yaklaşık 1,4 |
| Fildişi Sahili | yaklaşık 59 | yaklaşık 75 | yaklaşık 6,5 |
| Burkina Faso | yaklaşık 60 | yaklaşık 80 | yaklaşık 2,4 |
| Mozambik | yaklaşık 60 | yaklaşık 66 | yaklaşık 1,5 |
| Demokratik Kongo | yaklaşık 61 | yaklaşık 76 | yaklaşık 1,4 |
| Kamerun | yaklaşık 61 | yaklaşık 70 | yaklaşık 4,5 |
| Mali | yaklaşık 61 | yaklaşık 94 | yaklaşık 2,5 |
| Nijer | yaklaşık 62 | yaklaşık 115 | yaklaşık 1,5 |
Fark en çok çocukluk yıllarında açılıyor
Yaşam beklentisindeki farkın büyük bölümü ilk beş yılda oluşuyor. Tablodaki ilk on ülkede 5 yaş altı ölüm hızı binde yaklaşık 2 ile 4 arasında değişiyor. Alt uçtaki ülkelerde ise binde yaklaşık 66 ile 115 arasında. Yani Çad'da ya da Nijer'de doğan bebeklerin yüzde 10 kadarı beşinci doğum gününü göremiyor. Ortalama ömür hesaplanırken bu erken ölümler rakamı ciddi biçimde aşağı çekiyor. Beş yaşını geçmiş bir Çadlı, doğum anındaki 53 yıllık rakamın epey üstünde yaşamayı bekleyebilir.
Bu ölümlerin çoğu önlenebilir nedenlerden geliyor. Sıtma, ishal, zatürre ve doğum sırasındaki komplikasyonlar, aşı, temiz su, antibiyotik ve eğitimli bir doğum görevlisiyle büyük oranda engellenebiliyor. Zengin ülkeler bu araçlara on yıllar önce ulaştı, bu yüzden tarihsel olarak yaşam beklentisi sıçramalarının çoğu çocuk ölümlerinin düşmesiyle gerçekleşti.
Sağlık hizmeti, su ve beslenme
Üst sıradaki ülkelerde herkesin ulaşabildiği bir sağlık sistemi, düzenli kontroller, kanser taraması ve kalp hastalıklarının tedavisi ömrü yetişkinlik yıllarında da uzatıyor. Japonya'da beslenme düzeni ve düşük obezite oranı, İspanya ve İtalya'da Akdeniz tarzı beslenme ortalamayı yukarı taşıyan etkenler arasında sayılıyor. Alt sıradaki ülkelerde doğum yapan kadın için bile en yakın sağlık merkezi saatler uzakta olabiliyor. Temiz içme suyu ve sağlıklı bir kanalizasyon, ishalden ölümleri azaltmanın en ucuz yollarından biri ve bu hizmetler listenin altındaki ülkelerde hâlâ yaygın değil.
Gelir önemli ama tek başına yetmiyor
Tablolar gelirle yaşam beklentisi arasında güçlü bir ilişki gösteriyor. Üst on ülkenin tamamında kişi başı gelir yaklaşık 50 bin dolar ve üzerinde, alt on ülkede ise yaklaşık 1,4 ile 6,5 bin dolar arasında. Yine de ilişki kusursuz değil. Bangladeş'te kişi başı gelir yaklaşık 9 bin dolar olmasına rağmen yaşam beklentisi yaklaşık 74. Güney Afrika'da gelir yaklaşık 15 bin dolar olduğu hâlde beklenen ömür yaklaşık 62. Bunun başlıca nedenleri arasında HIV/AIDS ve tüberküloz gibi hastalıklar gösteriliyor. ABD kişi başı gelirde yaklaşık 80 bin dolarla listenin en üstlerinde, ama yaşam beklentisi yaklaşık 78 olduğu için ilk ona giremiyor.
Gelirin sağlığa ne kadar yansıdığı, paranın nereye harcandığına ve ne kadar geniş bir kesime ulaştığına da bağlı.
Savaş, çatışma ve kırılgan devlet
Alt sıradaki ülkelerin birçoğunda çatışma, siyasi istikrarsızlık ya da kırılgan bir devlet yapısı da var. Somali, Mali, Burkina Faso ve Demokratik Kongo bu gruba giriyor. Sağlık merkezleri kapanıyor, aşılama kampanyaları yarım kalıyor, insanlar yerlerinden oluyor ve beslenme güvenliği bozuluyor. Bu durumlarda çocuk ölümleri hızla artabiliyor, böylece yaşam beklentisi birkaç yılda geriye gidebiliyor.
Fark kapanıyor mu?
1950'lerde dünya genelinde yaşam beklentisi 46 yıl dolayındaydı, bugün 73 yıl dolayında. En hızlı ilerleme alt gelirli ülkelerde yaşandı. Bangladeş, Nepal ve Etiyopya gibi ülkeler birkaç on yılda yaşam beklentilerini yirmi yıldan fazla artırdı. Ancak bazı ülkelerde bu seyir kesintiye uğradı: Güney Afrika'da HIV salgını sırasında, Rusya'da ise 1990'lardaki ekonomik çöküşte ortalama geriledi. Fark genel olarak kapanıyor, ama bu süreç düz bir çizgi izlemiyor ve ülkelerin sağlık yatırımlarına ve yaşadığı krizlere bağlı.
Bu rakam senin için ne anlama geliyor?
Yaşam beklentisi, belirli bir yılın ölüm oranlarından çıkarılmış bir ortalama. Bugün doğan bir bebek çoğu zaman yazılı rakamdan uzun yaşar, çünkü tıp ilerliyor. Ama hangi ülkede doğacağın, ilk yıllardaki risklerin ve sonraki fırsatların büyük bölümünü belirliyor. Zarı atıp kendi doğum ülkeni görmek istersen oyuna geçebilirsin.