لاتاری تولد یک بازی است، اما پشتش مدل کوچکی هست که با داده‌های واقعی کار می‌کند. در این نوشته با زبانی ساده توضیح می‌دهیم این مدل چطور ساخته شده: کشور چطور قرعه می‌خورد، احتمال مرگ از کجا می‌آید، رویدادها و تصمیم‌ها چطور کار می‌کنند و امتیاز و صدک چطور حساب می‌شوند. در آخر ساده‌سازی‌هایی را هم که مدل عمداً انجام می‌دهد صریح نوشته‌ایم، چون دانستن کارهایی که مدل نمی‌کند هم بخشی از فهمیدن آن است.
۱. مجموعهٔ داده
در بازی ۷۰ کشور هست. برای هر کشور این مقادیر را به کار می‌بریم: تعداد تولد سالانه، امید به زندگی در بدو تولد، نرخ باروری (چشم‌انداز جمعیت جهان سازمان ملل ۲۰۲۴)، درآمد سرانه (بر پایهٔ برابری قدرت خرید)، نرخ مرگ زیر ۵ سال و نسبت جمعیت شهری (بانک جهانی، شاخص‌های توسعهٔ جهانی). مقادیر مربوط به حدود ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۳ هستند و تقریبی و گردشده وارد شده‌اند. بعضی کشورها هم «منطقهٔ درگیری» علامت خورده‌اند؛ این علامت احتمال دیدن رویدادهای مربوط به جنگ را بالا می‌برد. ۷۰ کشور فهرست بخش بزرگ تولدهای دنیا را پوشش می‌دهند اما نه همه را: جمع تولدهای سالانه در داده‌ها حدود ۱۱۶ میلیون است و کل دنیا حدود ۱۳۲ میلیون.
۲. قرعه‌کشی تولد
وقتی تاس انداخته می‌شود، برنامه تعداد تولدهای سالانهٔ کشورهای فهرست را کنار هم می‌گذارد و یک نقطهٔ تصادفی انتخاب می‌کند. کشورهایی که تولد بیشتری دارند بخش بزرگ‌تری از این خط را می‌گیرند. برای همین احتمال به دنیا آمدن در هند حدود یک‌پنجم کل تولدهای فهرست است، یعنی حدود ۲۰ درصد. احتمال به دنیا آمدن در ایران حدود ۰٫۹ درصد، در ترکیه حدود ۰٫۸ درصد، در ژاپن حدود ۰٫۶ درصد و در چاد حدود ۰٫۶ درصد است. فهرست «اگر الان به دنیا می‌آمدی» در صفحهٔ اصلی هشت کشور محتمل‌تر را بر اساس همین نسبت نشان می‌دهد.
بعد از قرعه‌کشی کشور، ویژگی‌های دیگر شروع تعیین می‌شوند:
- جنسیت: حدود ۵۱ درصد پسر و ۴۹ درصد دختر.
- دهک درآمدی خانواده: بین ۱ (فقیر) تا ۵ (مرفه) با احتمال برابر.
- شهر یا روستا: بر اساس نسبت جمعیت شهری کشور.
- تعداد خواهر و برادر: بر اساس نرخ باروری کشور. در چاد تعداد خواهر و برادرها اغلب زیاد است و در کرهٔ جنوبی کم.
- سن مادر: تصادفی بین ۱۸ تا ۳۲.
کل قرعه‌کشی از یک مقدار دانه بیرون می‌آید. دو بازی که با یک دانه شروع شوند یک آدم را می‌سازند؛ چالش و «زندگی امروز» به همین شکل کار می‌کنند. وقتی دوستت لینک را باز می‌کند، در همان کشور، همان خانواده و با همان تعداد خواهر و برادر به دنیا می‌آید. تفاوت از تصمیم‌های بعدی می‌آید.
۳. احتمال مرگ
احتمال مرگ از دو بخش تشکیل می‌شود.
کودکی: از نرخ واقعی مرگ
احتمال مرگ در سال اول حدود ۷۲ درصد نرخ مرگ زیر ۵ سال کشور است. در چاد این حدود ۷۷ در هزار است، یعنی چیزی حدود ۷٫۷ درصد. بین یک تا چهار سالگی احتمال مرگ هر سال حدود ۷ درصد نرخ مرگ زیر ۵ سال گرفته می‌شود؛ در چاد این می‌شود سالانه حدود ۷٫۵ در هزار. این تقسیم‌بندی رویکرد ساده‌ای است که بر این واقعیت تکیه دارد که مرگ نوزادان بخش بزرگ مرگ کودکان را تشکیل می‌دهد. در کشورهایی مثل ژاپن که مرگ کودکان خیلی پایین است، این سال‌ها تقریباً بی‌خطرند.
بزرگسالی: منحنی گومپرتز
بعد از پنج‌سالگی احتمال مرگ با فرمولی به اسم منحنی گومپرتز تعیین می‌شود. ایدهٔ این فرمول، که مدت‌هاست برای مرگ‌ومیر انسان به کار می‌رود، ساده است: خطر مرگ با بالا رفتن سن به‌صورت نمایی زیاد می‌شود. در جوانی خطر خیلی پایین است و با پیر شدن به‌سرعت بالا می‌رود. منحنی دو تنظیم دارد: سرعت افزایش ثابت نگه داشته شده و نقطهٔ شروع بر اساس امید به زندگی کشور جابه‌جا می‌شود. عمر میانگین هدف با افزودن اثر دهک درآمدی خانواده (حدود ۱٫۸ سال به ازای هر دهک) و یک اصلاح کوچک به امید به زندگی کشور حساب می‌شود. به این ترتیب عمر شخصیت‌هایی که در ژاپن به دنیا می‌آیند به‌طور میانگین حوالی ۸۴ سال و عمر شخصیت‌های چاد خیلی پایین‌تر قرار می‌گیرد. با این حال منحنی تصادفی است؛ بعضی شخصیت‌ها خیلی بیشتر از میانگین و بعضی خیلی کمتر زندگی می‌کنند.
علت‌های مرگ (تصادف رانندگی، سکتهٔ قلبی، مرگ در خواب و غیره) متن‌هایی خیالی‌اند که بر اساس سن انتخاب می‌شوند و توزیع واقعی علت‌های مرگ را نشان نمی‌دهند.
۴. رویدادها
هر سال برای رویدادهایی که با سن و وضعیت شخصیت جور درمی‌آیند یک بررسی احتمال انجام می‌شود. بعضی رویدادها برای همه یکسان‌اند (اولین قدم، اولین کلمه) و بعضی به کشور و خانواده بستگی دارند:
- احتمال بیماری با تب بالا با نرخ مرگ کودکان کشور زیاد می‌شود.
- احتمال واکسن زدن به سطح توسعهٔ کشور بستگی دارد.
- رویدادهای قحطی و آب آوردن در خانواده‌های فقیر و در مناطق روستایی کشورهای کم‌درآمد پیش می‌آیند.
- رویدادهایی مثل ترفیع، اخراج و خرید خانه به داشتن کار و سطح دارایی بستگی دارند.
- برای شخصیت‌هایی که در منطقهٔ درگیری به دنیا می‌آیند ممکن است رویداد جنگ پیش بیاید.
نقطه‌های عطفی مثل مدرسه رفتن، قبولی در دانشگاه و بازنشستگی هم بر اساس درآمد سرانهٔ کشور و دهک درآمدی خانواده شکل می‌گیرند. به این ترتیب یک بچهٔ فقیر و یک بچهٔ مرفه که در یک کشور به دنیا آمده‌اند می‌توانند راه‌های متفاوتی بروند. متن رویدادها خیالی‌اند و مال هیچ آدم واقعی‌ای نیستند.
۵. تصمیم‌ها
در هفت نقطه از زندگی تصمیم به تو سپرده می‌شود: زنگ تفریح چه کار کنی، راه بعد از مدرسه، مهاجرت، ازدواج، یک پیشنهاد کار پرریسک، یک هشدار سلامت و اوقات فراغت در پیری. انتخابت روی پنج شاخص سلامت، شادی، دانش، عشق و دارایی اثرهای کوچکی دارد. در بعضی تصمیم‌ها، مثل پیشنهاد کار پرریسک، نتیجه باز هم به احتمال بستگی دارد. دکمهٔ «خودکار» این تصمیم‌ها را تصادفی می‌گیرد. بعد از اینکه یک بار نتیجه‌ها را دیدی، می‌توانی با دکمهٔ «دوباره با همان شروع» انتخاب‌های دیگری را امتحان کنی.
۶. امتیاز و صدک
وقتی زندگی تمام می‌شود، امتیاز از این اجزا حساب می‌شود: تعداد سال‌های زندگی (بیشترین وزن)، میانگین سطح شادی، عشق، دانش، دارایی و سلامت در طول عمر، و نشان‌هایی که گرفته‌ای. امتیاز به‌تنهایی معنایی ندارد، برای همین یک صدک کنارش گذاشته می‌شود: اولین باری که به صفحهٔ نتیجه می‌رسی، برنامه در پس‌زمینه یک بار ۵۰۰ زندگی تصادفی را از اول تا آخر شبیه‌سازی می‌کند و امتیازت را میان این ۵۰۰ زندگی رتبه‌بندی می‌کند. «بهتر از ۸۰ درصد زندگی‌ها» یعنی حدود ۸۰ درصد آن ۵۰۰ زندگی امتیاز کمتری از تو گرفته‌اند.
چون این ۵۰۰ زندگی هم با همان قرعه‌کشی ساخته می‌شوند، صدک مثل یک برش واقعی از دنیا رفتار می‌کند: کسانی که در کشورهای با عمر طولانی به دنیا می‌آیند معمولاً در صدک‌های بالا و کسانی که در کشورهای با مرگ بالای کودکان به دنیا می‌آیند در صدک‌های پایین قرار می‌گیرند. ضمناً ۵۰۰ زندگی نمونهٔ کوچکی است؛ صدک ممکن است چند واحد بالا و پایین برود.
محدودیت‌ها و ساده‌سازی‌های آگاهانه
- میانگین‌های کشوری. مدل هر کشور را با یک مقدار نشان می‌دهد. در واقعیت درون یک کشور میان مناطق، گروه‌های قومی و طبقه‌ها فاصله‌های بزرگی هست.
- ۷۰ کشور. از حدود ۱۹۵ کشور دنیا فقط ۷۰ کشور در فهرست‌اند. کشورهای کوچک‌تر بیرون ماندند.
- زمان ثابت. امید به زندگی فرض می‌کند نرخ‌های مرگ امروز در تمام عمر ثابت می‌مانند. در واقعیت پزشکی پیشرفت می‌کند و کشورها تغییر می‌کنند.
- احتمال رویدادها. احتمال‌های سالانهٔ رویدادها مقادیر تقریبی‌ای هستند که برای این بازی انتخاب شده‌اند؛ آمار کامل زندگی واقعی نیستند.
- خیال. نام‌ها، متن رویدادها، علت‌های مرگ و نشان‌ها برای سرگرمی و روایت نوشته شده‌اند.
- امتیاز. امتیازدهی یک داوری ارزشی دارد: عمر طولانی و شادی «زندگی خوب» به حساب می‌آیند. همه زندگی خوب را این‌طور تعریف نمی‌کنند.
خلاصه اینکه مدل طرحی است که اثر جای تولد را نشان می‌دهد، نه عکس. هدف این طرح این است که فاصله‌های پشت میانگین یک کشور را حس کنی. برای داده‌های واقعی، درگاه‌های دادهٔ باز WPP 2024 سازمان ملل و بانک جهانی بهترین نقطهٔ شروع‌اند.
اگر خود داده‌ها و فاصلهٔ کشورها برایت جالب است، نوشتهٔ امید به زندگی را بخوان. اگر آماده‌ای، تاس را بینداز.