میان کشورهای با طولانی‌ترین و کوتاه‌ترین عمر حدود ۳۰ سال فاصله هست. نوزادی که در هنگ‌کنگ به دنیا می‌آید می‌تواند به‌طور متوسط حدود ۸۵ سال عمر انتظار داشته باشد، در حالی که این رقم در چاد حدود ۵۳ است. در این مقاله ده کشور با بیشترین و ده کشور با کمترین امید به زندگی را از میان ۷۰ کشور سایت بررسی می‌کنیم و توضیح می‌دهیم چه چیزی این فاصله را توضیح می‌دهد. اعداد مقادیر تقریبی‌اند و از چشم‌انداز جمعیت جهان ۲۰۲۴ سازمان ملل و داده‌های بانک جهانی گرفته شده‌اند.
۱۰ کشور با بیشترین امید به زندگی
در صدر فهرست کشورهای شرق آسیا و اروپای غربی هستند. ژاپن و کره جنوبی حدود ۸۴ دارند و سوئیس هم با حدود ۸۴ درست پشت سرشان است. نروژ، سوئد، اسپانیا، ایتالیا، استرالیا و فرانسه حدود ۸۳ هستند. هنگ‌کنگ منطقه اداری ویژه است و کشور شمرده نمی‌شود، اما داده‌هایش با همان روش کشورها محاسبه می‌شود و برای همین آن را در فهرست آورده‌ایم.
| کشور | امید به زندگی، سال | مرگ‌ومیر زیر ۵ سال، در هر ۱٬۰۰۰ | درآمد سرانه، هزار دلار |
|---|---|---|---|
| هنگ‌کنگ | حدود ۸۵ | حدود ۲ | حدود ۷۰ |
| ژاپن | حدود ۸۴ | حدود ۲ | حدود ۵۰ |
| کره جنوبی | حدود ۸۴ | حدود ۳ | حدود ۵۲ |
| سوئیس | حدود ۸۴ | حدود ۴ | حدود ۸۵ |
| نروژ | حدود ۸۳ | حدود ۲ | حدود ۹۰ |
| سوئد | حدود ۸۳ | حدود ۲٫۵ | حدود ۶۴ |
| اسپانیا | حدود ۸۳ | حدود ۳ | حدود ۵۰ |
| ایتالیا | حدود ۸۳ | حدود ۳ | حدود ۵۵ |
| استرالیا | حدود ۸۳ | حدود ۴ | حدود ۶۵ |
| فرانسه | حدود ۸۳ | حدود ۴ | حدود ۵۸ |
۱۰ کشور با کمترین امید به زندگی
در انتهای فهرست کشورهای جنوب صحرای آفریقا دیده می‌شوند. چاد (حدود ۵۳)، نیجریه (حدود ۵۴) و سومالی (حدود ۵۶) سه میانگین کوتاه‌تر را دارند. آنگولا و آفریقای جنوبی با حدود ۶۲ سال هم‌مقدار نیجرند. از این سه، نیجر در جدول آمده، چون بیشترین مرگ‌ومیر زیر پنج سال را دارد.
| کشور | امید به زندگی، سال | مرگ‌ومیر زیر ۵ سال، در هر ۱٬۰۰۰ | درآمد سرانه، هزار دلار |
|---|---|---|---|
| چاد | حدود ۵۳ | حدود ۱۰۷ | حدود ۱٫۶ |
| نیجریه | حدود ۵۴ | حدود ۱۰۷ | حدود ۵٫۸ |
| سومالی | حدود ۵۶ | حدود ۱۰۴ | حدود ۱٫۴ |
| ساحل عاج | حدود ۵۹ | حدود ۷۵ | حدود ۶٫۵ |
| بورکینافاسو | حدود ۶۰ | حدود ۸۰ | حدود ۲٫۴ |
| موزامبیک | حدود ۶۰ | حدود ۶۶ | حدود ۱٫۵ |
| جمهوری دموکراتیک کنگو | حدود ۶۱ | حدود ۷۶ | حدود ۱٫۴ |
| کامرون | حدود ۶۱ | حدود ۷۰ | حدود ۴٫۵ |
| مالی | حدود ۶۱ | حدود ۹۴ | حدود ۲٫۵ |
| نیجر | حدود ۶۲ | حدود ۱۱۵ | حدود ۱٫۵ |
فاصله بیشتر در کودکی شکل می‌گیرد
بخش بزرگی از فاصله امید به زندگی در پنج سال اول به وجود می‌آید. در ده کشور نخست جدول مرگ‌ومیر زیر پنج سال میان حدود ۲ تا ۴ در هر ۱٬۰۰۰ است. در کشورهای انتهای فهرست میان حدود ۶۶ تا ۱۱۵ در هر ۱٬۰۰۰. یعنی در چاد یا نیجر حدود ۱۰ درصد نوزادان به پنجمین سالگرد تولدشان نمی‌رسند. هنگام محاسبه میانگین، این مرگ‌های زودهنگام رقم را به‌شدت پایین می‌کشند. چادی‌ای که از پنج سالگی گذشته می‌تواند عمری به‌روشنی بلندتر از رقم ۵۳ سال هنگام تولد انتظار داشته باشد.
بیشتر این مرگ‌ها دلایل قابل پیشگیری دارند. مالاریا، اسهال، ذات‌الریه و عوارض زایمان تا حد زیادی با واکسن، آب سالم، آنتی‌بیوتیک و ماما یا قابله آموزش‌دیده جلوگیری‌پذیرند. کشورهای ثروتمند دهه‌ها زودتر به این ابزارها رسیدند و برای همین از نظر تاریخی بیشتر جهش‌های امید به زندگی از کم شدن مرگ کودکان آمده است.
درمان، آب و تغذیه
در کشورهای بالای فهرست نظام سلامتی که در دسترس همه است، معاینه‌های منظم، غربالگری سرطان و درمان بیماری‌های قلبی عمر را در سال‌های بزرگسالی هم بلند می‌کنند. در ژاپن الگوی غذایی و سهم کم چاقی و در اسپانیا و ایتالیا رژیم مدیترانه‌ای از عواملی است که میانگین را بالا می‌برد. در کشورهای انتهای فهرست نزدیک‌ترین مرکز درمانی حتی برای زنی که زایمان می‌کند ممکن است ساعت‌ها دورتر باشد. آب آشامیدنی سالم و فاضلاب مناسب یکی از ارزان‌ترین راه‌های کم کردن مرگ ناشی از اسهال است و این خدمات هنوز در کشورهای پایین فهرست فراگیر نیست.
درآمد مهم است، اما به‌تنهایی کافی نیست
جدول‌ها رابطه‌ای قوی میان درآمد و امید به زندگی نشان می‌دهند. در هر ده کشور بالای فهرست درآمد سرانه حدود ۵۰ هزار دلار یا بیشتر است و در ده کشور پایین میان حدود ۱٫۴ تا ۶٫۵ هزار دلار. با این حال رابطه کامل نیست. در بنگلادش درآمد سرانه حدود ۹ هزار دلار است و امید به زندگی حدود ۷۴. در آفریقای جنوبی درآمد حدود ۱۵ هزار دلار است، اما امید به زندگی حدود ۶۲. از دلایل اصلی بیماری‌هایی مثل اچ‌آی‌وی/ایدز و سل ذکر می‌شود. آمریکا با درآمد سرانه حدود ۸۰ هزار دلار در بالای فهرست درآمد است، ولی چون امید به زندگی‌اش حدود ۷۸ است وارد ده کشور نخست نمی‌شود.
اینکه درآمد چقدر به سلامت تبدیل شود، به این هم بستگی دارد که پول کجا خرج می‌شود و به چه تعداد از مردم می‌رسد.
جنگ، درگیری و دولت‌های شکننده
در بسیاری از کشورهای پایین فهرست درگیری، بی‌ثباتی سیاسی یا ساختار دولتی شکننده هم وجود دارد. سومالی، مالی، بورکینافاسو و جمهوری دموکراتیک کنگو در این گروه‌اند. مراکز درمانی تعطیل می‌شوند، کمپین‌های واکسیناسیون نیمه‌کاره می‌مانند، مردم آواره می‌شوند و امنیت غذایی به هم می‌ریزد. در چنین شرایطی مرگ کودکان می‌تواند به‌سرعت بالا برود و امید به زندگی در چند سال عقب برود.
آیا فاصله دارد بسته می‌شود؟
در دهه ۱۹۵۰ امید به زندگی در جهان حدود ۴۶ سال بود و امروز حدود ۷۳ است. سریع‌ترین پیشرفت در کشورهای کم‌درآمد رخ داد. کشورهایی مانند بنگلادش، نپال و اتیوپی در چند دهه امید به زندگی‌شان را بیش از بیست سال افزایش دادند. اما در بعضی کشورها این روند قطع شد: در آفریقای جنوبی در دوران شیوع اچ‌آی‌وی و در روسیه در فروپاشی اقتصادی دهه ۱۹۹۰ میانگین پایین رفت. در مجموع فاصله دارد بسته می‌شود، اما در خط مستقیم نه، و به سرمایه‌گذاری کشورها در سلامت و بحران‌هایی که از سر می‌گذرانند بستگی دارد.
این عدد برای تو چه معنایی دارد؟
امید به زندگی میانگینی است که از نرخ‌های مرگ در یک سال معین به دست می‌آید. نوزادی که امروز به دنیا می‌آید اغلب بیشتر از رقم نوشته‌شده عمر می‌کند، چون پزشکی پیشرفت می‌کند. اما اینکه در کدام کشور به دنیا بیایی بخش بزرگی از خطرهای سال‌های نخست و فرصت‌های بعدی را تعیین می‌کند. اگر می‌خواهی تاس بیندازی و کشور تولد خودت را ببینی، می‌توانی به بازی بروی.