Często słyszymy zdanie „w Japonii ludzie żyją średnio 84 lata”. Jest prawdziwe, ale zwykle źle rozumiane. Ta liczba nie mówi, że każdy Japończyk dożywa 84 lat. Jedni umierają w wieku 60 lat, inni w wieku 100. Co więc dokładnie mierzy ta liczba i dlaczego różnice między krajami są tak duże? W tym artykule uprościmy pojęcie i przyjrzymy się przyczynom tych różnic. Liczby to przybliżone wartości z World Population Prospects 2024 ONZ i danych Banku Światowego.
Co mierzy oczekiwana długość życia przy urodzeniu?
Oczekiwana długość życia przy urodzeniu to szacunek, ile lat przeżyłyby średnio dzieci urodzone w danym roku, gdyby współczynniki zgonów z tego roku nie zmieniły się przez całe ich życie. To więc podsumowanie tablicy trwania życia z jednego roku, a nie przepowiednia. W rzeczywistości medycyna idzie naprzód, a umieralność spada; dziecko urodzone dziś często żyje dłużej, niż wynika z tej liczby.
Jest jeszcze jeden ważny szczegół: to średnia, a nie najczęstszy wiek zgonu ani mediana. Na średnią mocno wpływają bardzo wczesne zgony.
Jak zgony niemowląt zaniżają średnią?
Weźmy prosty przykład. Liczby są hipotetyczne i mają tylko pokazać zasadę. W stuosobowej grupie dziesięć osób umiera w wieku jednego roku, a dziewięćdziesiąt dożywa siedemdziesięciu lat. Z działania (10 × 1 + 90 × 70) / 100 wychodzi około 63 lat. Gdyby w tej grupie nikt nie umarł jako niemowlę, średnia wyniosłaby 70. Wczesna śmierć dziesięciu osób obniża średnią o mniej więcej siedem lat.
W prawdziwym świecie jest podobnie. W Czadzie umieralność dzieci poniżej 5 lat wynosi około 107 na 1000, w Japonii około 2 na 1000. Średnia oczekiwana długość życia w Czadzie to około 53 lata, w Japonii około 84. Duża część tej różnicy bierze się ze zgonów w niemowlęctwie i wczesnym dzieciństwie. Ktoś, kto w Czadzie skończył pięć lat, może oczekiwać, że przeżyje łącznie wyraźnie dłużej, niż mówi liczba przy urodzeniu. Dlatego stwierdzenie „tam nikt nie dożywa pięćdziesiątki” jest błędne; główny problem polega na tym, że wiele dzieci umiera w pierwszych latach życia.
Najwyższa i najniższa oczekiwana długość życia
Wśród 70 krajów z danych gry najwyższe i najniższe wartości wyglądają tak (w przybliżeniu, w latach):
| Najwyższa | Lata | Najniższa | Lata |
|---|---|---|---|
| Hongkong | 85 | Czad | 53 |
| Japonia | 84 | Nigeria | 54 |
| Korea Południowa | 84 | Somalia | 56 |
| Szwajcaria | 84 | Wybrzeże Kości Słoniowej | 59 |
| Francja | 83 | Mozambik | 60 |
| Włochy | 83 | Burkina Faso | 60 |
Turcja, gdzie powstała ta strona, plasuje się w górnej części środka tej listy z wynikiem około 78 lat, tak samo jak Polska. Między skrajnościami jest ponad 30 lat odstępu.
Skąd tak duża różnica?
Nie ma jednej przyczyny; jest kilka czynników, które się wzajemnie napędzają.
Dostęp do opieki zdrowotnej
Obecność położnej lub lekarza przy porodzie, leczenie zakażeń antybiotykami i kontrola chorób przewlekłych wyraźnie wydłużają życie. Na wsi dostęp utrudnia odległość do placówki medycznej.
Szczepionki
Szczepienia przeciw chorobom takim jak odra, tężec czy polio mocno ograniczyły umieralność dzieci. Ospa prawdziwa dzięki szczepieniom zniknęła ze świata w 1980 roku. Zasięg programów szczepień wciąż różni się między krajami.
Czysta woda i odżywianie
Brudna woda to jedna z głównych dróg szerzenia się biegunki i innych chorób zakaźnych. Niedożywienie osłabia odporność i zwiększa ryzyko, że choroba okaże się śmiertelna. Dostęp do czystej wody i regularnych posiłków bardzo się różni między krajami.
Dochód
Wyższy dochód oznacza lepsze odżywianie, higienę, warunki mieszkaniowe i wydatki na zdrowie. W danych gry dochód na mieszkańca i oczekiwana długość życia zasadniczo rosną razem: we wszystkich ośmiu krajach z dochodem na mieszkańca około 2 tysięcy dolarów lub niższym (Czad, Somalia, Mozambik, Niger, DR Konga, Madagaskar, Jemen, Afganistan) oczekiwana długość życia wynosi 65 lat lub mniej. Zależność nie jest jednak liniowa; powyżej pewnego poziomu dochodu przyrost zwalnia. Do tego niektóre kraje o średnim dochodzie dzięki inwestycjom w ochronę zdrowia osiągnęły wyższą oczekiwaną długość życia, niż sugerowałyby ich dochody.
Konflikty i niestabilność
Wojny nie powodują wyłącznie bezpośrednich zgonów. Rozbijają też szpitale, szkoły i łańcuchy dostaw żywności. W krajach oznaczonych w danych jako strefy konfliktu (takich jak Somalia, Mali, Jemen czy Afganistan) oczekiwana długość życia wynosi mniej więcej od 56 do 67 lat, czyli dużo mniej niż w wielu krajach o wysokich dochodach.
Wzrost w historii: dwieście lat zmian
Przez większą część dziejów ludzkości średnie życie było znacznie krótsze niż dziś. Według szacunków jeszcze niedawno oczekiwana długość życia przy urodzeniu wynosiła około 30-40 lat. Głównym powodem było masowe umieranie dzieci na choroby, którym dziś zapobiegają szczepionki. Według danych ONZ średnia światowa wynosiła w 1950 roku około 46 lat, a dziś to około 73 lata. W nieco ponad pół wieku zyskaliśmy średnio 27 lat.
Większość tego wzrostu przyniósł spadek umieralności dzieci. Dziś w krajach o wysokich dochodach postępy w leczeniu osób starszych (choroby serca, leczenie nowotworów) podnoszą średnią wolniej; w krajach o niskich dochodach przetrwanie dzieciństwa wciąż daje duże zyski. Dlatego zmniejszenie dzisiejszej ogromnej różnicy zależy przede wszystkim od ograniczenia zgonów w najmłodszym wieku.
Oczekiwana długość życia to nie to samo co długość życia
Te dwa pojęcia często się mylą. Długość życia to liczba lat, które ktoś naprawdę przeżył. Oczekiwana długość życia to średnia obliczana dla grupy, która staje się pewna dopiero wtedy, gdy wszyscy z tej grupy umrą. Do tego oczekiwaną długość życia można przeliczać w każdym wieku: dalsze trwanie życia osoby, która skończyła 65 lat, różni się od wartości przy urodzeniu, bo ta osoba ma ryzyka dzieciństwa dawno za sobą. Dlatego nawet w kraju o niskiej oczekiwanej długości życia wiele osób dożywa 80 lat; jest ich tylko proporcjonalnie mniej.
Inne rozróżnienie dotyczy długości życia w zdrowiu. Długie życie nie oznacza, że wszystkie te lata minęły w zdrowiu. Niektóre kraje świetnie radzą sobie z wydłużaniem życia, ale część ostatnich lat upływa w chorobie. Wskaźnik zdrowia w grze oddaje ten niuans bardzo zgrubnie.
Jak gra korzysta z oczekiwanej długości życia?
W Loterii Urodzeń oczekiwana długość życia w każdym kraju służy do kalibracji krzywej, która wyznacza długość życia postaci. Przedział dochodu rodziny dodatkowo przesuwa ją trochę w górę albo w dół. Prawdopodobieństwo zgonu w niemowlęctwie i wczesnym dzieciństwie wynika bezpośrednio z umieralności dzieci poniżej 5 lat w danym kraju. Na ekranie wyniku widzisz długość życia swojej postaci obok średniej dla kraju. Czasem żyjesz dużo dłużej niż średnia, czasem dużo krócej, co przypomina, że średnia nie jest losem każdego człowieka.
Jeśli chcesz poznać łączny wpływ miejsca urodzenia na życie, zajrzyj do artykułu o loterii urodzeń. Żeby wypróbować własne życie, wróć do gry.